นิพพาน

คำว่า “นิพพาน” แปลว่าอะไร

คำว่านิพพานมีความหมายหลัก ๒ ทาง ทางแรกมาจากคำกริยา “นิพฺพาติ” แปลว่า ดับ เย็นลง เหมือนไฟที่มอดลง ทางที่สองที่อภิธัมมัตถสังคหะใช้คือ นิ (ออกจาก) + วาน (ตัณหาที่ร้อยรัด) แปลว่า “ธรรมที่ออกจากตัณหา”

ในชัมพุขาทกสังยุต ปริพาชกชื่อชัมพุขาทกะถามพระสารีบุตรว่านิพพานคืออะไร พระสารีบุตรตอบว่า “ความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะ นี้เรียกว่านิพพาน”

ลักษณะ ๔ ด้านของนิพพาน

วิสุทธิมรรคอธิบายนิพพานด้วยลักษณะ ๔ ด้าน เช่นเดียวกับปรมัตถธรรมอื่น

• ลักษณะ — สงบ (สันติ) คือสงบจากกิเลสและความทุกข์ทั้งปวง
• กิจ — ไม่ตาย ไม่จุติ (อัจจุตะ) หรือทำให้เบาใจโล่งใจ
• อาการปรากฏ — ไม่มีนิมิต ไม่มีรูปร่างสัณฐานให้ยึด และไม่เนิ่นช้า (นิปปปัญจะ)
• เหตุใกล้ — ไม่มี เพราะนิพพานไม่ได้เกิดจากเหตุปัจจัย นี่คือจุดที่นิพพานต่างจากปรมัตถ์อีก ๓ อย่าง

สังขตะกับอสังขตะ

ทุกสิ่งที่เราเคยประสบมาในชีวิตล้วนเป็นสังขตะ คือมีเหตุให้เกิด เกิดแล้วตั้งอยู่ชั่วขณะ แล้วดับไป ไม่ว่าจะเป็นความสุข ร่างกาย หรือแม้แต่จิตที่สงบมากในสมาธิ

พระสูตรในคาถาข้างบนกล่าวต่อว่า ถ้าไม่มีสภาวะที่ไม่ถูกปรุงแต่ง ก็จะไม่มีทางออกจากสิ่งที่ถูกปรุงแต่งเลย แต่เพราะอสังขตะมีอยู่ ทางออกจึงมีอยู่ นิพพานจึงไม่ใช่ “ผลผลิต” ที่สร้างขึ้นจากการปฏิบัติ การปฏิบัติเป็นเหตุให้ “เห็นแจ้ง” นิพพาน ไม่ใช่เหตุให้นิพพาน “เกิดขึ้น”

นิพพาน ๒ แบบ

อิติวุตตกะและอภิธัมมัตถสังคหะแบ่งนิพพานโดยอ้อมเป็น ๒ แบบ ทั้งนี้นิพพานโดยสภาวะมีเพียงหนึ่งเดียว คือความสงบ ที่แบ่งเป็นสองก็เพราะดูจากผู้บรรลุ

• สอุปาทิเสสนิพพาน — ดับกิเลสหมดแล้ว แต่ขันธ์ ๕ ที่เป็นผลของกรรมเก่ายังอยู่ เช่น วันที่พระพุทธเจ้าตรัสรู้ใต้ต้นโพธิ์ พระองค์ยังทรงมีพระวรกาย ยังทรงรู้สึกเจ็บป่วยได้ แต่ไม่มีกิเลสใดเกิดขึ้นในพระทัยอีก
• อนุปาทิเสสนิพพาน — เมื่อพระอรหันต์สิ้นชีวิต ขันธ์ ๕ ดับลงโดยไม่มีการเกิดใหม่สืบต่อ เช่น การปรินิพพานของพระพุทธเจ้าที่เมืองกุสินารา

นิพพาน ๓ อาการ — ประตูสามบาน

อภิธัมมัตถสังคหะกล่าวว่านิพพานปรากฏได้ ๓ อาการ ตามว่าผู้บรรลุเห็นแจ้งผ่านไตรลักษณ์ข้อใดเด่น เหมือนห้องเดียวกันที่มีประตูสามบาน

• สุญญตะ — ว่างจากกิเลสและสังขาร ปรากฏแก่ผู้ที่เห็นอนัตตาชัด
• อนิมิตตะ — ไม่มีนิมิตเครื่องหมายของสังขาร ปรากฏแก่ผู้ที่เห็นอนิจจังชัด
• อัปปณิหิตะ — ไม่มีที่ตั้งของตัณหา ปรากฏแก่ผู้ที่เห็นทุกขังชัด

อุปมาไฟดับ

ในอัคคิวัจฉโคตตสูตร ปริพาชกวัจฉโคตรถามว่าพระอรหันต์ตายแล้วไปเกิดที่ไหน พระพุทธเจ้าตรัสถามกลับว่า ถ้ามีไฟลุกอยู่ตรงหน้าแล้วดับไป มีคนถามว่าไฟนั้นไปทางทิศตะวันออก ตะวันตก เหนือ หรือใต้ จะตอบอย่างไร วัจฉโคตรตอบว่าคำถามนี้ใช้ไม่ได้ เพราะไฟลุกได้เพราะอาศัยเชื้อ เมื่อเชื้อหมดและไม่มีเชื้อใหม่ ไฟก็ดับ เรียกว่า “ไฟดับแล้ว” เท่านั้น

พระอรหันต์ก็เช่นกัน เมื่อไม่มีกิเลสซึ่งเป็นเชื้อให้เกิดภพใหม่ การถามว่า “ไปเกิดที่ไหน” “ไม่เกิด” “ทั้งเกิดและไม่เกิด” หรือ “ไม่ใช่ทั้งสองอย่าง” จึงไม่ตรงกับความจริง

ใครรู้นิพพานได้

นิพพานไม่รู้อะไร (ตามบทที่ ๒) แต่เป็นอารมณ์ที่ถูกรู้ได้ จิตที่มีนิพพานเป็นอารมณ์โดยตรงคือโลกุตตรจิต ๘ ดวง ได้แก่ มรรคจิต ๔ และผลจิต ๔ และจิตที่ทำหน้าที่ข้ามจากปุถุชนเป็นอริยะ (โคตรภู) ก็มีนิพพานเป็นอารมณ์เช่นกัน

พระอริยบุคคลสามารถเข้า “ผลสมาบัติ” คือให้ผลจิตเกิดต่อเนื่องโดยมีนิพพานเป็นอารมณ์ได้ ส่วนปุถุชนรู้นิพพานได้เพียงในฐานะ “เรื่องราว” หรือแนวคิด ซึ่งเป็นบัญญัติ ไม่ใช่การประจักษ์นิพพานจริง

เส้นทางสู่นิพพาน: อริยบุคคล ๔

นิพพานถูกประจักษ์ครั้งแรกเมื่อบรรลุโสดาปัตติมรรค แล้วกิเลสถูกถอนรากเพิ่มขึ้นทีละขั้นจนหมด ตามสังโยชน์ ๑๐ คือกิเลสที่ผูกสัตว์ไว้กับวัฏฏะ (เทียบกับแผนภาพอกุศลจิตในบทที่ ๕)

“นิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง” ทั้งที่ไม่มีเวทนา

ธรรมบทกล่าวว่า “นิพฺพานํ ปรมํ สุขํ” นิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง ในอังคุตตรนิกาย ภิกษุชื่ออุทายีถามพระสารีบุตรว่า ในนิพพานไม่มีความรู้สึก (เวทนา) แล้วจะเป็นสุขได้อย่างไร พระสารีบุตรตอบว่า “การที่ไม่มีความรู้สึกนั่นเองเป็นสุข”

ความสุขทั่วไปเป็นเวทนาซึ่งเกิดแล้วดับ ต้องหามาเติมเรื่อยๆ และแอบมีความกลัวว่าจะหมดไปเสมอ ความสุขของนิพพานเป็นสุขแบบที่ไม่มีอะไรต้องเติม เหมือนความโล่งของคนที่วางของหนักลงได้ ไม่ใช่ความตื่นเต้นของคนที่ได้ของใหม่

ความเข้าใจผิดที่พบบ่อย

• “นิพพานเป็นเมืองหรือสถานที่ที่พระอรหันต์ไปอยู่” — ไม่ใช่ นิพพานเป็นสภาวธรรม ไม่ใช่ภพภูมิ ภพภูมิทุกแห่ง แม้แต่พรหมโลก ยังเป็นสังขตะ
• “นิพพานคือความว่างเปล่า สูญสิ้นไม่มีอะไร” — ไม่ใช่ พระพุทธเจ้าตรัสว่าอสังขตะ “มีอยู่” ความเห็นว่าสูญเปล่าเป็นอุจเฉททิฏฐิ ซึ่งเป็นความเห็นผิดแบบหนึ่ง
• “นิพพานคือตัวตนที่แท้จริงนิรันดร์” — ไม่ใช่ “สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา” ธรรมทั้งปวงรวมทั้งนิพพานเป็นอนัตตา ความเห็นว่ามีตัวตนเที่ยงแท้เป็นสัสสตทิฏฐิ
• “ต้องตายก่อนจึงจะถึงนิพพาน” — ไม่ใช่ พระอรหันต์ที่ยังมีชีวิตอยู่ประจักษ์นิพพานแล้ว (สอุปาทิเสสนิพพาน)
• “นิพพานคือการหลับลึกหรือดับความรู้สึกไปเฉยๆ” — ไม่ใช่ แม้แต่นิโรธสมาบัติที่จิตและเจตสิกดับชั่วคราวก็ไม่ใช่นิพพาน นิพพานคือความดับกิเลส ซึ่งรู้แจ้งด้วยปัญญา
• “นิพพานไกลตัว ไม่เกี่ยวกับชีวิตประจำวัน” — ทุกครั้งที่โลภ โกรธ หลง ลดลง ใจจะเย็นลงตามส่วน นั่นยังไม่ใช่นิพพาน แต่เป็นทิศทางเดียวกัน