ภูมิ ๓๑

“ภูมิ” มีสองความหมาย

อภิธรรมใช้คำว่าภูมิใน ๒ ความหมาย ความหมายแรกคือ “ภูมิที่เกิด” หรือที่อยู่อาศัยของสัตว์ ซึ่งมี ๓๑ ภูมิในบทนี้ ความหมายที่สองคือ “ภูมิของจิต” หรือระดับของจิต ซึ่งมี ๔ ระดับตามบทที่ ๓ คือ กามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร และโลกุตตร

สองความหมายนี้เกี่ยวข้องกันแต่ไม่ใช่สิ่งเดียวกัน เช่น มนุษย์ซึ่งอยู่ในกามภูมิ ก็มีรูปาวจรจิตได้เมื่อเข้าฌาน และภูมิ ๓๑ ยังจัดเป็นโลก ๓ ได้ คือ กามโลก ๑๑ (อบาย ๔ + กามสุคติ ๗) รูปโลก ๑๖ และอรูปโลก ๔

แผนที่ภูมิ ๓๑

เรียงจากภูมิที่ละเอียดที่สุดอยู่ด้านบน ลงไปถึงอบายภูมิด้านล่าง

อบายภูมิ ๔

“อบาย” แปลว่า ปราศจากความเจริญ เป็นภูมิที่ทุกข์มาก และยากที่จะทำความดี ครูอาจารย์มักอธิบายตามแนวอรรถกถาว่า แต่ละภูมิสัมพันธ์กับอกุศลมูลที่เด่น

• นิรยะ (นรก) — ภูมิที่ทุกข์ทรมานที่สุด มักสัมพันธ์กับโทสะที่รุนแรง
• เปตติวิสัย (เปรต) — ภูมิของสัตว์ที่หิวกระหายไม่รู้จักอิ่ม มักสัมพันธ์กับโลภะและความตระหนี่
• ติรัจฉาน (สัตว์ดิรัจฉาน) — ภูมิที่อยู่ด้วยสัญชาตญาณ ยากจะรู้ผิดชอบชั่วดี มักสัมพันธ์กับโมหะ
• อสุรกาย — ภูมิของสัตว์ที่ทุกข์และหวาดกลัว (อสูรในอบายนี้ต่างจากอสูรที่เป็นศัตรูของเทวดาชั้นดาวดึงส์)
• ไม่มีภูมิใดเป็นนิรันดร์ แม้แต่นรก เมื่อกรรมที่นำไปเกิดหมดแรง สัตว์นั้นก็จุติไปเกิดที่อื่น

มนุษย์ภูมิ: ภูมิที่ดีที่สุดสำหรับการปฏิบัติ

มนุษย์ภูมิมีทั้งสุขและทุกข์ผสมกันพอดี ทุกข์มากพอให้เห็นโทษของวัฏฏะ และสุขพอที่จะมีเวลาและกำลังใจทำความดี พระพุทธเจ้าทุกพระองค์ก็ตรัสรู้ในมนุษย์ภูมิ

ในฉิคคฬสูตร พระพุทธเจ้าตรัสเปรียบว่า ถ้ามีคนโยนแอกไม้ที่มีรูเดียวลงในมหาสมุทร และมีเต่าตาบอดตัวหนึ่งโผล่ขึ้นมาหายใจทุกร้อยปี โอกาสที่เต่าจะสอดคอเข้าไปในรูแอกพอดี ยังมากกว่าโอกาสที่สัตว์ในอบายจะได้กลับมาเกิดเป็นมนุษย์

สวรรค์ ๖ ชั้น

สวรรค์ชั้นกามาวจรเป็นที่อยู่ของเทวดา ยังเกี่ยวข้องกับกามคุณแต่ประณีตกว่ามนุษย์ ยิ่งสูงยิ่งละเอียดและอายุยืนขึ้น อภิธัมมัตถสังคหะกล่าวว่า ชั้นจาตุมหาราชิกามีอายุ ๕๐๐ ปีทิพย์ โดยหนึ่งวันของชั้นนี้เท่ากับ ๕๐ ปีมนุษย์ และชั้นที่สูงขึ้นไปมีทั้งอายุและความยาวของวันเพิ่มขึ้นชั้นละเท่าตัว

• จาตุมหาราชิกา — สวรรค์ของท้าวมหาราช ๔ องค์ผู้รักษาทิศทั้ง ๔
• ดาวดึงส์ (ตาวติงสา) — มีท้าวสักกะเป็นใหญ่ เป็นที่ที่พระพุทธเจ้าเสด็จไปแสดงพระอภิธรรมโปรดพุทธมารดาตามบทที่ ๑
• ยามา — เทวดาที่ปราศจากความทุกข์
• ดุสิต — สวรรค์ของผู้มีความยินดี เป็นที่ประทับของพระโพธิสัตว์ก่อนจะลงมาตรัสรู้
• นิมมานรดี — เทวดาที่ยินดีในสิ่งที่ตนเนรมิตเอง
• ปรนิมมิตวสวัตดี — เทวดาที่เสวยสิ่งที่ผู้อื่นเนรมิตให้ เป็นสวรรค์ชั้นสูงสุดของกามภูมิ

รูปพรหม ๑๖ ภูมิ

รูปพรหมเกิดจากรูปฌาน ซึ่งพ้นจากกามคุณแล้ว แต่ยังมีรูปละเอียดอยู่ แบ่งเป็นชั้นตามระดับฌาน และกำลังของฌาน (อ่อน กลาง แก่) กำหนดชั้นย่อย อายุของพรหมนับเป็น “กัป” เช่น มหาพรหมามีอายุ ๑ กัป อกนิฏฐาซึ่งสูงที่สุดมีอายุ ๑๖,๐๐๐ กัป

• อสัญญสัตตา — เกิดจากการเจริญฌานด้วยความเบื่อหน่ายในสัญญา มีแต่รูป ไม่มีจิตเลยตลอดอายุ
• สุทธาวาส ๕ — “ที่อยู่ของผู้บริสุทธิ์” เป็นที่เกิดของพระอนาคามีเท่านั้น และพระอนาคามีจะบรรลุอรหัตตผลในภูมินี้ ไม่กลับมาเกิดในกามภูมิอีก

อรูปพรหม ๔ ภูมิ

อรูปพรหมเกิดจากอรูปฌาน มีแต่นามธรรม คือจิตและเจตสิก ไม่มีรูปเลย อายุยืนมาก ตั้งแต่ ๒๐,๐๐๐ กัป จนถึง ๘๔,๐๐๐ กัปในชั้นเนวสัญญานาสัญญายตนะ

ในปาสราสิสูตร หลังตรัสรู้ พระพุทธเจ้าทรงนึกถึงอาฬารดาบสและอุทกดาบส อาจารย์ที่เคยสอนอรูปฌานแก่พระองค์ เพื่อจะไปแสดงธรรม แต่ทั้งสองท่านสิ้นชีวิตไปแล้ว ไปเกิดในอรูปภูมิ จึงไม่มีโอกาสได้ฟังธรรม แม้จะได้ภูมิที่สูงที่สุดในโลก แต่ก็พลาดทางสู่นิพพาน

กรรมแบบไหนนำไปภูมิไหน

สรุปจากกรรม ๔ ตามภูมิที่ให้ผลในบทที่ ๑๑

ภูมิที่เกิดกับภูมิของจิต

ภูมิที่เกิดกำหนดว่าจิตระดับใดเกิดได้บ้าง สัตว์ในอบายมีได้เพียงกามาวจรจิต ส่วนมนุษย์และเทวดามีจิตได้ครบทุกระดับ รูปพรหมไม่มีจิตบางประเภท เช่น การได้กลิ่น ลิ้มรส รู้สัมผัส และโทสะ ส่วนอรูปพรหมไม่มีจิตที่อาศัยรูปเลย

ภูมิในชีวิตประจำวัน และความเข้าใจผิด

นอกจากความหมายตามคัมภีร์ ครูอาจารย์หลายท่านยังใช้ภูมิเป็นเครื่องมือพิจารณาใจ เช่น ใจที่ร้อนรุ่มด้วยความโกรธเหมือนนรก ใจที่อยากไม่รู้จักพอเหมือนเปรต การมองแบบนี้เป็นการเสริม ไม่ได้มาแทนที่คำสอนเรื่องภพภูมิในคัมภีร์

• “ขึ้นสวรรค์หรือพรหมโลกคือเป้าหมายสูงสุด” — ไม่ใช่ ทุกภูมิยังมีเกิดมีตาย เมื่อบุญหมดก็จุติ เป้าหมายคือนิพพาน
• “นรกคือการลงโทษจากผู้มีอำนาจ” — ไม่ใช่ เป็นวิบากของกรรมตน ในเทวทูตสูตร พญายมกล่าวกับผู้ทำบาปว่า กรรมนั้นเธอทำเอง ไม่ใช่มารดา บิดา หรือใครทำให้
• “เกิดเป็นเทวดาแล้วสบายตลอดไป” — ไม่ใช่ เทวดาก็มีความทุกข์เมื่อใกล้จุติ และความสุขที่มากเกินไปทำให้ประมาทได้ง่าย
• “เกิดเป็นมนุษย์เป็นเรื่องธรรมดา” — อุปมาเต่าตาบอดชี้ว่าการเกิดเป็นมนุษย์เป็นโอกาสที่หายากมาก จึงควรใช้ให้คุ้มค่า