ชวนะกับการให้ผลของกรรม

กรรมคืออะไร และไม่ใช่อะไร

ในบทที่ ๔ เราเรียนว่า “เจตนาคือกรรม” กรรมจึงหมายถึงการกระทำที่มีเจตนา ไม่ใช่ “ผล” ที่ได้รับ คนไทยมักพูดว่า “เป็นกรรมของเขา” เมื่อหมายถึงเคราะห์ร้าย แต่ในภาษาอภิธรรม สิ่งที่ได้รับคือ “วิบาก” ส่วนกรรมคือเหตุที่ทำไว้

กรรมเกิดได้ ๓ ทาง คือ กายกรรม วจีกรรม และมโนกรรม การคิดพยาบาทแม้ไม่ได้พูดหรือทำอะไรก็เป็นมโนกรรมแล้ว ส่วนการกระทำที่ไม่มีเจตนา เช่น เผลอเหยียบมดโดยไม่รู้ ไม่เป็นกรรมฆ่าสัตว์

กรรมเกิดที่ชวนะ และให้ผลต่างเวลากัน

ตามบทที่ ๙ ชวนะ ๗ ขณะในวิถีจิตเดียวกันเป็นจิตประเภทเดียวกัน แต่มีกำลังและเวลาให้ผลต่างกัน ชวนะดวงแรกยังไม่มีแรงสะสม ดวงสุดท้ายกำลังจะหมดแรง ส่วนดวงกลางมีกำลังมากที่สุด

กรรม ๔ ตามหน้าที่

กรรมไม่ได้ทำงานเดี่ยวๆ แต่ทำงานร่วมกันเหมือนปัจจัยต่างๆ ที่มีผลต่อต้นไม้ต้นหนึ่ง

• ชนกกรรม — กรรมที่ทำให้วิบากเกิดขึ้น ทั้งปฏิสนธิจิตและวิบากระหว่างชีวิต เหมือนเมล็ดพันธุ์
• อุปัตถัมภกกรรม — กรรมที่ไม่ได้ให้ผลเอง แต่ช่วยเสริมให้ผลของกรรมอื่นดียิ่งขึ้นหรือเลวยิ่งขึ้น เหมือนปุ๋ยและน้ำ
• อุปปีฬกกรรม — กรรมที่บีบคั้น ทำให้ผลของกรรมอื่นอ่อนลง เหมือนแมลงศัตรูพืช เช่น เกิดในตระกูลดีแต่สุขภาพไม่ดีตลอดชีวิต
• อุปฆาตกกรรม — กรรมที่ตัดรอนผลของกรรมอื่นจนหมด แล้วให้ผลของตนแทน เหมือนขวานที่โค่นต้นไม้ (เชื่อมกับการตายแบบอุปัจเฉทกกรรมในบทที่ ๑๐)

กรรม ๔ ตามลำดับการให้ผล

เมื่อใกล้ตาย มีกรรมหลายอย่างรอให้ผลนำเกิด กรรมที่มีกำลังมากกว่าจะได้โอกาสก่อน ดังอุปมาโคในคอกที่เล่าไว้ในบทที่ ๑๐

• ครุกรรมฝ่ายกุศล คือ ฌาน (มหัคคตกุศล) ผู้ที่ได้ฌานและไม่เสื่อมจะเกิดในพรหมโลก
• ครุกรรมฝ่ายอกุศล คือ อนันตริยกรรม ๕ ได้แก่ ฆ่ามารดา ฆ่าบิดา ฆ่าพระอรหันต์ ทำร้ายพระพุทธเจ้าจนห้อพระโลหิต และทำสงฆ์ให้แตกกัน รวมทั้งนิยตมิจฉาทิฏฐิ (ความเห็นผิดที่ดิ่งลงจนปฏิเสธกรรมและผลของกรรม)

กรรม ๔ ตามภูมิที่ให้ผล

หมวดสุดท้ายของกรรมจตุกกะแบ่งตามระดับของกรรม ซึ่งให้ผลในภูมิต่างกัน (รายละเอียดของภูมิอยู่ในบทที่ ๑๒)

• อกุศลกรรม — ให้ผลนำเกิดในอบายภูมิ และให้ผลที่ไม่น่าปรารถนาในภูมิอื่นๆ
• กามาวจรกุศลกรรม — ให้ผลนำเกิดเป็นมนุษย์และเทวดา ๖ ชั้น
• รูปาวจรกุศลกรรม (รูปฌาน) — ให้ผลนำเกิดในรูปพรหม
• อรูปาวจรกุศลกรรม (อรูปฌาน) — ให้ผลนำเกิดในอรูปพรหม

กุศลกรรมบถ ๑๐ และองค์ของกรรม

กุศลกรรมบถเป็นภาพกระจกของอกุศลกรรมบถในบทที่ ๕ ได้แก่ ทางกาย ๓ — เว้นจากฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม ทางวาจา ๔ — เว้นจากพูดเท็จ ส่อเสียด คำหยาบ เพ้อเจ้อ ทางใจ ๓ — ไม่โลภอยากได้ของผู้อื่น ไม่พยาบาท และมีความเห็นถูก

กรรมบถจะ “ครบ” ต้องมีองค์ครบ เช่น การฆ่าสัตว์มีองค์ ๕ ตามอรรถกถา คือ สัตว์มีชีวิต รู้ว่ามีชีวิต มีจิตคิดจะฆ่า พยายามฆ่า และสัตว์ตายด้วยความพยายามนั้น ถ้าขาดองค์ใด ก็ยังเป็นอกุศลกรรม แต่ไม่ถึงขั้นกรรมบถ

อะไรทำให้กรรมหนักหรือเบา

อรรถกถาอธิบายว่ากรรมเดียวกันอาจหนักเบาต่างกันตามปัจจัยหลายอย่าง เช่น คุณธรรมของผู้ที่ถูกกระทำ ความแรงของกิเลสและเจตนา และความพยายามที่ใช้ การทำบุญกับผู้มีศีลมีผลมากกว่า และการทำร้ายผู้มีคุณมีโทษหนักกว่า

ในโลณกสูตร พระพุทธเจ้าเปรียบว่า ถ้าใส่เกลือหนึ่งก้อนลงในถ้วยน้ำเล็กๆ น้ำจะเค็มจนดื่มไม่ได้ แต่ถ้าใส่เกลือก้อนเดียวกันลงในแม่น้ำคงคา น้ำก็ไม่เค็ม บาปเล็กน้อยของคนที่ไม่ได้อบรมกาย ศีล จิต ปัญญา อาจให้ผลหนัก แต่บาปเท่ากันของคนที่อบรมดีแล้วให้ผลเบาบาง กรรมจึงไม่ได้คิดแบบหนึ่งต่อหนึ่ง

ตัวอย่างผลของกรรมจากจูฬกัมมวิภังคสูตร

มาณพชื่อสุภะทูลถามว่าทำไมมนุษย์จึงต่างกัน พระพุทธเจ้าตรัสตอบเป็นคู่ๆ ว่ากรรมแบบใดมักนำไปสู่ผลแบบใด

• ฆ่าสัตว์ → อายุสั้น · เว้นจากการฆ่า มีเมตตา → อายุยืน
• เบียดเบียนสัตว์ → มีโรคมาก · ไม่เบียดเบียน → มีโรคน้อย
• มักโกรธ → ผิวพรรณไม่งาม · ไม่มักโกรธ → ผิวพรรณงาม
• ริษยา → มีอิทธิพลน้อย · ไม่ริษยา → มีอิทธิพลมาก
• ไม่ให้ทาน → ยากจน · ให้ทาน → มีโภคทรัพย์มาก
• กระด้างถือตัว ไม่เคารพผู้ควรเคารพ → เกิดในตระกูลต่ำ · อ่อนน้อม → เกิดในตระกูลสูง
• ไม่ไต่ถามผู้รู้ว่าอะไรดีไม่ดี → ปัญญาน้อย · ไต่ถามผู้รู้ → มีปัญญามาก

ไม่ใช่ทุกอย่างเป็นผลของกรรมเก่า

ในสีวกสูตร พระพุทธเจ้าตรัสว่าความรู้สึกที่เกิดขึ้นมีหลายสาเหตุ เช่น ดี เสมหะ ลม ความเปลี่ยนแปลงของฤดู การดูแลตัวเองไม่ดี การถูกทำร้าย และผลของกรรม การเชื่อว่า “ทุกอย่างเป็นเพราะกรรมเก่า” จึงเกินความจริง ในติตถายตนสูตรยังทรงชี้ว่าความเห็นแบบนี้ทำให้คนไม่มีแรงจูงใจทำดีในปัจจุบัน

พระพุทธเจ้ายังตรัสว่าวิบากของกรรมเป็นหนึ่งใน “อจินไตย” คือเรื่องที่ไม่ควรคิดคาดคะเนจนเกินไป เพราะซับซ้อนเกินกว่าจะคำนวณได้ สิ่งที่ควรใส่ใจคือเจตนาในปัจจุบันที่อยู่ในมือเรา

ความเข้าใจผิดที่พบบ่อย

• “กรรมคือโชคชะตาที่ถูกกำหนดไว้แล้ว” — ไม่ใช่ กรรมใหม่เกิดได้ทุกขณะชวนะ และกรรมดีใหม่ช่วยเสริมหรือบีบคั้นผลของกรรมเก่าได้
• “ทำดีต้องได้ดีทันที” — ไม่จำเป็น กรรมให้ผลต่างเวลากัน และอาจถูกกรรมอื่นบีบคั้นอยู่ แต่กรรมดีไม่สูญหายไปไหน จนกว่าจะหมดโอกาสให้ผล
• “ทำพิธีแล้วกรรมเก่าจะถูกลบล้าง” — ไม่ใช่ ในองคุลิมาลสูตร แม้พระองคุลิมาลจะบรรลุอรหัตตผลแล้ว ยังต้องรับผลกรรมเก่าบางส่วน เช่น ถูกขว้างด้วยก้อนหิน สิ่งที่เปลี่ยนผลของกรรมได้จริงคือกรรมใหม่และการพ้นจากวัฏฏะ
• “คนลำบากเพราะกรรมของเขาเอง ไม่ต้องช่วย” — ไม่ใช่ หลักกรรมมีไว้ให้พิจารณาตัวเอง ไม่ใช่ตัดสินผู้อื่น การช่วยเหลือผู้ลำบากด้วยกรุณาเป็นกุศลกรรมของเราเอง
• “เผลอทำโดยไม่ตั้งใจก็บาปเท่ากัน” — ไม่ใช่ ไม่มีเจตนาก็ไม่เป็นกรรมบถ แต่ความประมาทเลินเล่อซ้ำๆ ก็เป็นสิ่งที่ควรระวัง