พระอภิธรรมคืออะไร

คำว่า “อภิธรรม” แปลว่าอะไร

“อภิ” แปลว่า ยิ่ง เหนือ หรือวิเศษ “ธรรม” คือ สภาวะที่ทรงไว้ซึ่งลักษณะของตน รวมกันจึงแปลว่า “ธรรมอันยิ่ง” อรรถกถาอธิบายว่าที่เรียกว่ายิ่ง ไม่ได้หมายความว่าเป็นคำสอนคนละเรื่องกับพระสูตร แต่เพราะแจกแจงธรรมเรื่องเดียวกันได้ละเอียดและครบถ้วนกว่า

ตัวอย่างเช่น เรื่องขันธ์ ๕ ในพระสูตรจะอธิบายพอให้ผู้ฟังเข้าใจและปฏิบัติได้ ส่วนในพระอภิธรรม (คัมภีร์วิภังค์) จะแจกแจงทุกแง่มุม ทั้งแบบพระสูตร แบบอภิธรรม และแบบตั้งคำถามตรวจสอบ จนไม่เหลือส่วนใดที่คลุมเครือ

ไตรปิฎกต่างกันอย่างไร

อรรถกถาอัฏฐสาลินีเปรียบเทียบปิฎกทั้ง ๓ ไว้หลายแง่ ที่สำคัญมีดังนี้

• พระวินัยปิฎก เป็น “อาณาเทศนา” คือคำสั่งหรือข้อบังคับ ฝึกด้านศีล และช่วยระงับกิเลสอย่างหยาบที่ล่วงออกมาทางกายและวาจา
• พระสุตตันตปิฎก เป็น “โวหารเทศนา” คือใช้ภาษาสมมติ เช่น เรา เขา บุคคล ฝึกด้านสมาธิ (จิต) และช่วยข่มกิเลสอย่างกลางที่ฟุ้งขึ้นในใจ
• พระอภิธรรมปิฎก เป็น “ปรมัตถเทศนา” คือพูดถึงสภาวะที่มีอยู่จริงล้วนๆ ฝึกด้านปัญญา และเป็นพื้นฐานในการละกิเลสอย่างละเอียดที่นอนเนื่องอยู่ในสันดาน (อนุสัย)

เนื้อหาโดยย่อของ ๗ คัมภีร์

• ธัมมสังคณี (เล่ม ๓๔) — “การรวบรวมธรรม” เปิดด้วยแม่บทหรือ “มาติกา” ที่จัดธรรมเป็นหมวดละ ๓ (ติกะ) และหมวดละ ๒ (ทุกะ) แล้วแจกแจงว่าจิตแต่ละดวงประกอบด้วยเจตสิกอะไรบ้าง รวมทั้งอธิบายรูปและนิพพาน
• วิภังค์ (เล่ม ๓๕) — “การจำแนก” แยกอธิบายธรรม ๑๘ เรื่อง เช่น ขันธ์ อายตนะ ธาตุ อริยสัจ อินทรีย์ และปฏิจจสมุปบาท
• ธาตุกถา (เล่ม ๓๖) — ตรวจว่าธรรมแต่ละอย่างจัดเข้ากับขันธ์ อายตนะ และธาตุได้หรือไม่ และเกิดร่วมหรือไม่เกิดร่วมกับธรรมใด
• ปุคคลบัญญัติ (เล่ม ๓๖) — คัมภีร์เดียวที่พูดถึง “บุคคล” โดยตรง จำแนกประเภทของคนตามคุณธรรมและกิเลส เช่น พระโสดาบัน ผู้มีศรัทธา ผู้มักโกรธ
• กถาวัตถุ (เล่ม ๓๗) — ประมวลการโต้วาทะที่วินิจฉัยความเห็นผิดของนิกายต่างๆ กว่า ๒๐๐ เรื่อง อรรถกถากล่าวว่าพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระแสดงในคราวสังคายนาครั้งที่ ๓ ตามแม่บทที่พระพุทธเจ้าทรงวางไว้
• ยมก (เล่ม ๓๘–๓๙) — “คู่” ตั้งคำถามกลับไปกลับมาเป็นคู่ เพื่อกำหนดขอบเขตความหมายของคำให้แม่นยำ เช่น “กุศลธรรมทั้งหมดเป็นกุศลมูลหรือ” คู่กับ “กุศลมูลทั้งหมดเป็นกุศลธรรมหรือ”
• ปัฏฐาน (เล่ม ๔๐–๔๕) — ว่าด้วยปัจจัย ๒๔ ที่อธิบายว่าธรรมทั้งหลายเกื้อหนุนกันอย่างไร เป็นคัมภีร์ที่ยาวที่สุด ได้รับยกย่องว่าเป็น “มหาปกรณ์” (คัมภีร์ใหญ่)

ที่มาตามอรรถกถา และมุมมองทางวิชาการ

อรรถกถาเล่าว่าในพรรษาที่ ๗ หลังตรัสรู้ พระพุทธเจ้าเสด็จไปจำพรรษาบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ และทรงแสดงพระอภิธรรมโปรดพุทธมารดา (ซึ่งไปเกิดเป็นเทพบุตรในสวรรค์ชั้นดุสิต และลงมาฟังธรรม) ตลอด ๓ เดือน ทุกวันเมื่อเสด็จลงมาบิณฑบาตในโลกมนุษย์ ทรงสรุปเนื้อหาที่แสดงในวันนั้นแก่พระสารีบุตร พระสารีบุตรจึงนำไปสอนลูกศิษย์ต่อ คำสอนจึงสืบทอดมาถึงปัจจุบัน

ฝ่ายเถรวาทถือว่าพระอภิธรรมเป็นพุทธพจน์ ส่วนนักวิชาการสมัยใหม่จำนวนมากเห็นว่าคัมภีร์อภิธรรมถูกเรียบเรียงและพัฒนาขึ้นในช่วงหลังพุทธกาล โดยจัดระบบจากคำสอนในพระสูตร ไม่ว่าจะเชื่อมุมมองใด เนื้อหาก็ยังเป็นแผนที่ที่ละเอียดที่สุดชุดหนึ่งในการศึกษาจิตใจ

ทำไมจึงสวดพระอภิธรรมในงานศพ

ประเพณีนี้เชื่อมโยงกับเรื่องที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงอภิธรรมโปรดพระมารดาที่ล่วงลับไปแล้ว คนไทยจึงนิยมนิมนต์พระมาสวดพระอภิธรรมเพื่ออุทิศกุศลแก่ผู้ล่วงลับ บทที่สวดคือบทย่อของทั้ง ๗ คัมภีร์ เริ่มจากธัมมสังคณี “กุสลา ธัมมา…” ไล่ไปจนถึงปัฏฐาน “เหตุปัจจโย อารัมมณปัจจโย…”

แต่เนื้อหาของบทสวดไม่ได้พูดถึงความตายหรือชีวิตหลังความตายเลย กลับเป็นการวิเคราะห์จิตใจของคนที่ยังมีชีวิตอยู่ การฟังสวดอภิธรรมจึงเป็นการทบทวนความจริงของชีวิตสำหรับผู้ที่ยังอยู่ด้วย

เปิดประตูบานแรก: กุศล อกุศล อัพยากฤต

บทแรกของธัมมสังคณีแบ่งทุกสิ่งที่มีอยู่จริงออกเป็น ๓ กลุ่ม ซึ่งเป็นแว่นที่จะใช้มองธรรมตลอดทั้งบทเรียนนี้

• กุศล — ธรรมที่ดีงาม ไม่มีโทษ และให้ผลเป็นสุข เช่น จิตที่ประกอบด้วยเมตตาหรือความไม่โลภ
• อกุศล — ธรรมที่มีโทษ และให้ผลเป็นทุกข์ เช่น จิตที่มีโลภะ โทสะ หรือโมหะ
• อัพยากฤต — ธรรมที่ไม่ใช่ทั้งกุศลและอกุศล ได้แก่ ๑) วิบาก คือผลของกรรม เช่น การเห็นหรือการได้ยิน ๒) กิริยา คือจิตที่ทำหน้าที่แต่ไม่ก่อผลกรรม เช่น จิตของพระอรหันต์ ๓) รูปทั้งหมด ๔) นิพพาน