ปรมัตถธรรม ๔ กับบัญญัติ

ปรมัตถ์ต่างจากบัญญัติอย่างไร

“ปรมัตถ์” มาจาก ปรม (สูงสุด) + อัตถ (ความหมาย, สิ่ง) อรรถกถาอธิบายว่าเป็นความจริงที่ “ไม่วิปริต” คือไม่เปลี่ยนสภาวะไปตามความคิดหรือชื่อที่ใครตั้ง พอสรุปความต่างได้ดังนี้

• มีลักษณะเฉพาะของตน — ความแข็งก็แข็ง ความโกรธก็ร้อนใจ ไม่ว่าใครจะเรียกว่าอะไร ส่วนบัญญัติไม่มีลักษณะของตัวเอง มีอยู่เพราะเราตกลงเรียกกัน
• รู้ได้ด้วยประสบการณ์ตรง — ความร้อนรู้ได้ทันทีที่สัมผัส ไม่ต้องรู้ชื่อก่อน ส่วนบัญญัติต้องอาศัยความคิด ความจำ และการเรียนรู้ภาษา
• ภาษาเปลี่ยน สภาวะไม่เปลี่ยน — “หิน” “stone” “ปาสาณ” เป็นคนละคำ แต่ความแข็งที่มือสัมผัสเป็นอย่างเดียวกัน
• จิต เจตสิก รูป เกิดขึ้นแล้วดับไปตามเหตุปัจจัย (นิพพานเท่านั้นที่ไม่เกิดดับ) ส่วนบัญญัติไม่มีการเกิดดับจริง เช่น “ประเทศไทย” ไม่ได้เกิดดับทุกขณะแบบจิต

จัดปรมัตถ์ ๔ ให้เห็นภาพ

ปรมัตถ์ ๔ อย่างจัดกลุ่มได้หลายแบบ สองแบบที่ใช้บ่อยคือ ดูว่า “รู้อารมณ์ได้ไหม” (จิตและเจตสิกรู้ได้ รูปและนิพพานรู้ไม่ได้) และ “ถูกปรุงแต่ง เกิดดับไหม” (จิต เจตสิก รูป เป็นสังขตธรรม ส่วนนิพพานเป็นอสังขตธรรม)

จำนวนของปรมัตถ์แต่ละอย่าง

ตามอภิธัมมัตถสังคหะ ซึ่งเป็นโครงของบทเรียนต่อๆ ไป

• จิต ๘๙ ดวง (หรือ ๑๒๑ ดวง เมื่อแจกโลกุตตรจิตตามระดับฌาน) — จะเรียนในหมวด “จิต”
• เจตสิก ๕๒ ดวง เช่น ผัสสะ เวทนา โลภะ โทสะ ศรัทธา สติ ปัญญา — จะเรียนในหมวด “เจตสิก”
• รูป ๒๘ ชนิด เริ่มจากมหาภูตรูป ๔ คือ ดิน (แข็ง/อ่อน) น้ำ (เกาะกุม/ไหล) ไฟ (ร้อน/เย็น) ลม (เคร่งตึง/เคลื่อนไหว)
• นิพพาน ๑ (โดยอ้อมแบ่งเป็น ๒ คือ ยังมีขันธ์เหลือ และไม่มีขันธ์เหลือ)

“ตัวเรา” แยกได้เป็นอะไรบ้าง

พระสูตรมักแยกชีวิตเป็นขันธ์ ๕ ส่วนพระอภิธรรมจับขันธ์ ๕ ไปเทียบกับปรมัตถ์อีกที รูปขันธ์คือรูป วิญญาณขันธ์คือจิต ส่วนเวทนา สัญญา และสังขาร เป็นเจตสิกทั้งหมด (สังขารขันธ์คือเจตสิกที่เหลืออีก ๕๐) นิพพานพ้นจากขันธ์ จึงไม่นับเป็นส่วนหนึ่งของ “ตัวเรา”

บัญญัติ ๒ แบบ

อภิธัมมัตถสังคหะ ปริจเฉทที่ ๘ แบ่งบัญญัติเป็น ๒ แบบ ซึ่งช่วยให้เห็นว่าความคิดของเราสร้าง “สิ่งต่างๆ” ขึ้นมาอย่างไร

• อัตถบัญญัติ — “สิ่ง” ที่ใจกำหนดขึ้นจากการรวมกันของปรมัตถ์ เช่น รูปร่างของแก้วน้ำ ทิศเหนือ เวลาเช้า ป่า กองทัพ
• สัททบัญญัติ (นามบัญญัติ) — ชื่อหรือเสียงที่ใช้เรียกสิ่งนั้น เช่น คำว่า “แก้ว” “glass”
• ตัวอย่าง: เมื่อเห็นแก้วน้ำ สีที่ปรากฏทางตาเป็นปรมัตถ์ (รูป) ภาพรวมว่า “นี่คือแก้ว” เป็นอัตถบัญญัติ และคำว่า “แก้ว” ที่ผุดขึ้นในใจเป็นสัททบัญญัติ

รถกับตัวตน: อุปมาจากวชิราภิกษุณี

ในวชิราสูตร มารถามภิกษุณีชื่อวชิราว่า “ใครสร้างสัตว์ สัตว์อยู่ที่ไหน” พระเถรีตอบว่า เพราะส่วนประกอบมาประชุมกัน จึงมีคำเรียกว่า “รถ” ฉันใด เมื่อขันธ์ทั้งหลายยังมีอยู่ ก็มีการสมมติเรียกว่า “สัตว์” ฉันนั้น

อุปมานี้ไม่ได้บอกว่ารถไม่มี รถยังพาเราไปไหนมาไหนได้จริง เพียงแต่ไม่มี “ความเป็นรถ” ซ่อนอยู่ในล้อ เพลา หรือตัวถังชิ้นใดชิ้นหนึ่ง “ตัวเรา” ก็เช่นกัน

สัจจะ ๒ ระดับ — ไม่ได้ขัดกัน

อรรถกถากล่าวว่าพระพุทธเจ้าตรัสสัจจะ ๒ อย่าง คือ สมมติสัจจะ และปรมัตถสัจจะ ทั้งสองจริงในระดับของตน การพูดว่า “ฉันหิว” ไม่ใช่การโกหก และพระอรหันต์ก็ยังพูดว่า “เรา” ได้ เพียงแต่ไม่ยึดว่ามีตัวตนจริงอยู่เบื้องหลังคำนั้น

• เข้าใจผิด: “ทุกอย่างเป็นแค่บัญญัติ จึงไม่มีอะไรเลย” — ไม่ใช่ จิต เจตสิก รูป ยังมีอยู่จริง และผลของกรรมยังเกิดจริง
• เข้าใจผิด: “เมื่อไม่มีตัวตน ก็ไม่ต้องรับผิดชอบอะไร” — ไม่ใช่ เหตุและผลยังสืบต่อกันเป็นกระแส การกระทำวันนี้ส่งผลต่อกระแสจิตวันหน้า
• เข้าใจผิด: “ต้องเลิกใช้คำสมมติ” — ไม่ใช่ บัญญัติเป็นเครื่องมือสื่อสาร สิ่งที่ละคือความยึดมั่น ไม่ใช่ภาษา
• เข้าใจผิด: “นิพพานเป็นสถานที่หรือสวรรค์ชั้นสูง” — ไม่ใช่ นิพพานเป็นสภาวะดับกิเลสและทุกข์ ไม่ใช่สถานที่ที่ไปอยู่