ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร

เมื่อกว่า ๒,๖๐๐ ปีก่อน ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน — ป่าที่หมู่กวางได้รับอภัย ใกล้เมืองพาราณสี — ในวันเพ็ญเดือน ๘ พระพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมเป็นครั้งแรก นี่คือเรื่องราวของวันนั้น

หลังตรัสรู้ใต้ต้นโพธิ์ที่ตำบลอุรุเวลา (พุทธคยาในปัจจุบัน) พระพุทธเจ้าทรงดำริว่า…

ทรงนึกถึงอาจารย์เก่า คืออาฬารดาบสและอุทกดาบส ผู้มีปัญญาและกิเลสเบาบาง แต่ทั้งสองท่านสิ้นชีพไปแล้ว

จึงทรงระลึกถึงภิกษุปัญจวัคคีย์ทั้ง ๕ — โกณฑัญญะ วัปปะ ภัททิยะ มหานามะ และอัสสชิ — ผู้เคยคอยปรนนิบัติระหว่างที่พระองค์บำเพ็ญทุกรกิริยา

แต่เมื่อพระองค์ทรงเลิกทรมานตนและกลับมาเสวยอาหาร ทั้งห้าเข้าใจว่าพระองค์ทิ้งความเพียรแล้ว จึงผิดหวังและจากไปอยู่ที่ป่าอิสิปตนะ

ระหว่างเสด็จด้วยพระบาทไปเมืองพาราณสี ทรงพบนักบวชชื่ออุปกะ

อุปกะสั่นศีรษะ แล้วเดินแยกไปอีกทาง — ข้อคิด: แม้ได้พบผู้รู้ แต่ถ้าใจยังไม่เปิดรับ ก็ผ่านเลยไปเปล่าๆ

เมื่อปัญจวัคคีย์เห็นพระพุทธเจ้าเสด็จมาแต่ไกล ก็นัดหมายกัน

แต่เมื่อพระองค์เสด็จมาถึง ทั้งห้ากลับรักษาข้อตกลงไม่ได้ ต่างลุกขึ้นต้อนรับ — รูปหนึ่งรับบาตรจีวร รูปหนึ่งปูอาสนะ รูปหนึ่งนำน้ำล้างพระบาท อีกรูปจัดตั่งรองพระบาท

แต่ยังเรียกพระองค์ด้วยพระนาม และใช้คำว่า “อาวุโส” (คุณ, เพื่อน) เหมือนคนเสมอกัน

ทั้งห้าทูลค้านอย่างนี้ถึง ๓ ครั้ง

ปัญจวัคคีย์จึงยอมตั้งใจฟัง — พระธรรมเทศนากัณฑ์แรกจึงเริ่มขึ้น

พระองค์ทรงผ่านมาแล้วทั้งสองทาง — ชีวิตเจ้าชายในปราสาท และการบำเพ็ญทุกรกิริยาถึง ๖ ปี — จึงตรัสจากประสบการณ์จริงว่าทั้งสองทางไม่ใช่ทางพ้นทุกข์

ซี่ล้อทั้ง ๘ ของ “ธรรมจักร” จึงมักใช้เป็นสัญลักษณ์ของมรรคมีองค์ ๘ นี้

จากนั้นทรงแสดง อริยสัจ ๔ — ความจริงอันประเสริฐ ๔ ประการ ซึ่งเป็นหัวใจของพระสูตรนี้

อุปมาเรื่องโรคนี้มาจากคัมภีร์วิสุทธิมรรค ไม่ได้อยู่ในตัวพระสูตร

“ทุกข์” ในที่นี้ไม่ได้แปลว่าเศร้าเสียใจเท่านั้น แต่หมายถึงสภาพที่ไม่เที่ยง ทนอยู่ในสภาพเดิมไม่ได้ จึงพึ่งพิงไม่ได้จริง — หน้าที่ต่อทุกข์คือ “กำหนดรู้” ให้ทั่วถึง

“ตัณหา” แปลตรงตัวว่า ความกระหาย — เหมือนคนกลางทะเลทรายที่วิ่งตามภาพลวงตา ยิ่งวิ่งยิ่งกระหาย — หน้าที่ต่อสมุทัยคือ “ละ”

เมื่อเชื้อหมด ไฟก็ดับเอง — ความดับทุกข์นี้คือ นิพพาน หน้าที่ต่อนิโรธคือ “ทำให้แจ้ง” และหนทางไปสู่ความดับนั้น (ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา) ก็คือมรรคมีองค์ ๘ ที่ตรัสไว้แล้ว ซึ่งต้อง “เจริญ” ให้มาก

พระองค์ตรัสว่า ทรงรู้อริยสัจแต่ละข้อครบ ๓ รอบ — รู้ว่า “นี่คืออะไร” (สัจจญาณ) รู้ว่า “ต้องทำอะไรกับมัน” (กิจจญาณ) และรู้ว่า “ทำเสร็จแล้ว” (กตญาณ) — ๓ รอบ × ๔ ข้อ จึงเป็น “อาการ ๑๒”

ขณะที่ทรงแสดงธรรมอยู่นั้นเอง ดวงตาเห็นธรรม (ธรรมจักษุ) อันปราศจากธุลี ปราศจากมลทิน ได้เกิดขึ้นแก่ท่านโกณฑัญญะ

ท่านเห็นแจ้งด้วยตนเอง ไม่ใช่แค่จำคำสอน — นับเป็นพระอริยบุคคลองค์แรกในพระพุทธศาสนา (พระโสดาบัน)

เมื่อพระพุทธเจ้าทรงหมุนธรรมจักรแล้ว ภุมมเทวดาบันลือเสียงขึ้น แล้วเสียงก็ต่อเป็นทอดๆ ขึ้นไป — จาตุมหาราช ดาวดึงส์ ยามา ดุสิต นิมมานรดี ปรนิมมิตวสวัตดี จนถึงพรหมโลก

หมื่นโลกธาตุหวั่นไหว และแสงสว่างอันยิ่งใหญ่ก็ปรากฏขึ้นในโลก

ท่านจึงได้นามว่า “อัญญาโกณฑัญญะ” (โกณฑัญญะผู้รู้แล้ว) และเป็นภิกษุรูปแรกในพระพุทธศาสนา — วันนั้นพระรัตนตรัย คือ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ จึงครบบริบูรณ์เป็นครั้งแรก

วันเพ็ญเดือน ๘ ที่ทรงแสดงปฐมเทศนานี้ ชาวพุทธเรียกว่า “วันอาสาฬหบูชา” — ทุกปีจะเวียนเทียนรอบพระอุโบสถ ระลึกถึงวันที่กงล้อแห่งธรรมเริ่มหมุน

ต่อมาอีก ๔ ท่านก็ได้ดวงตาเห็นธรรมตามมา และเมื่อได้ฟัง อนัตตลักขณสูตร ทั้งห้าท่านก็บรรลุเป็นพระอรหันต์